Konark Temple : रथसप्तमी विशेष – ७२२ वर्ष जुन्या कोणार्क मंदिराची वैशिष्ट्ये

माघ महिन्याच्या सप्तमीला अर्थात सातव्या दिवशी रथसप्तमीचा दिवस साजरा केला जातो. यादिवशी सूर्य देवाची उपासना केली जाते. पंचदेवांपैकी एक आणि ग्रहांचा राजा म्हणून सूर्य देवांची ओळख आहे. ते तेज, आरोग्य आणि सन्मानाचे प्रतीक देखील आहेत. संपूर्ण पृथ्वीवरील सजीवांना जीवन प्रदान करण्यामध्ये सूर्य देवांची मोलाची भूमिका आहे. याच सूर्य देवांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा दिवस म्हणजे रथसप्तमी. या रथसप्तमीच्या दिवशी घरांमध्ये आणि सूर्य मंदिरांमध्ये मनोभावे सूर्यदेवाची पूजा केली जाते. भारतात अनेक ऐतिहासिक सूर्याची मंदिरं आहेत. यातलेच एक जगप्रसिद्ध मंदिर म्हणजे कोणार्क सूर्य मंदिर. (Rathsaptami)

ओडिशा राज्यात स्थित कोणार्क सूर्य मंदिर ७२२ वर्षांपेक्षा जास्त जुने आहे. हे मंदिर सँडस्टोन आणि ग्रॅनाइटपासून बनवलेले आहे. पुरी येथे, १२५० मध्ये गँग वंशाचा राजा नरसिंहदेव प्रथम याने बांधले होते. हे मंदिर कलिंग शैलीत बांधलेले आहे. सूर्याची पहिली किरण मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर पडतील अशीच या मंदिराची रचना आहे. हे मंदिर पूर्व दिशेला बांधले आहे. संपूर्ण जगामध्ये हे मंदिर आपल्या अनोख्या स्थापत्य शैलीसाठी तर प्रसिद्ध आहे सोबतच या मंदिरामध्ये अनेक रहस्य देखील लपलेली आहे. हे मंदिर पाहण्यासाठी देश विदेशातून लाखो पर्यटक दरवर्षी येतात. आज रथसप्तमीच्या निमित्ताने आपण याच मंदिराची माहिती जाणून घेऊया. (Marathi News)

कोणार्क हा शब्द कोन आणि अर्का या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे, ज्यामध्ये अर्क म्हणजे सूर्य देव असा आहे. या मंदिरात भगवान सूर्य रथावर आरूढ आहेत. हे मंदिर जगन्नाथ पुरीपासून ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. कोणार्क हा शब्द कोन आणि अर्का या दोन शब्दांपासून बनलेला आहे, ज्यामध्ये अर्क म्हणजे सूर्य देव असा आहे. या मंदिरात भगवान सूर्य रथावर आरूढ आहेत. हे मंदिर जगन्नाथ पुरीपासून ३५ किलोमीटर अंतरावर आहे. (Todays Marathi Headline)

कोणार्क सूर्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर दोन शिल्पे आहेत, ज्यामध्ये सिंहाच्या खाली हत्ती आणि हत्तीखाली मानवी शरीर आहे. असे मानले जाते की चंद्रभागा नदी या मंदिराच्या उत्तरेला सुमारे २ किमी वाहत होती, जी आता नामशेष झाली आहे. या मंदिराच्या निर्मितीसाठी १२०० कुशल कारागिरांनी १२ वर्षे काम केले, परंतु मंदिराचे बांधकाम पूर्ण होऊ शकले नाही. त्यानंतर मुख्य कारागीर दिसुमुहरानाचा मुलगा धर्मपद याने बांधकाम पूर्ण केले. या मंदिराची उंची २२९ फूट म्हणजेच ७० मीटर आहे. या मंदिरात सूर्यदेवाच्या तीन मूर्ती तयार केल्या आहेत, ज्या एका दगडाने बांधल्या आहेत. (Social Updates)

कोणार्क मंदिर हे मंदिर भारतातील सर्वात प्रसिद्ध ठिकाणांपैकी एक आहे. या मंदिरात सूर्य देव रथाच्या रूपात विराजमान आहेत आणि दगडांवर उत्कृष्ट नक्षीकाम केलेले आहे. संपूर्ण मंदिराची जागा सात घोड्यांनी ओढलेल्या चक्रांच्या बारा जोड्यांसह बांधलेली आहे, ज्यामध्ये सूर्य देव बसलेले दाखवले आहे. मात्र सध्या सातपैकी एकच घोडा शिल्लक आहे. मंदिराच्या पायथ्याशी बारा चक्रे वर्षाचे बारा महिने दाखवतात. तर प्रत्येक चक्र आठ औरसांनी बनलेले आहे, जे दिवसाच्या आठ घड्याळांचे प्रतिनिधित्व करतात. येथे स्थानिक लोक सूर्य देवाला बिरांची-नारायण म्हणतात. कोणार्क सूर्य मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराच्या पायथ्याशी १२ चाकांच्या जोड्या आहेत. ही चाके अद्वितीय आहेत कारण ती वेळ सांगतात. या चाकांच्या सावल्या पाहून दिवसाच्या अचूक वेळेचा अंदाज लावता येतो. (Top Trending Headline)

काही पौराणिक कथांनुसार कोणार्कच्या सूर्य मंदिराच्या शिखरावर एक चुंबकीय दगड ठेवण्यात आला होता. असे म्हटले जाते की, चुंबकीय दगडाचा असा प्रभाव आहे की समुद्राकडे जाणारे प्रत्येक पाण्याचे जहाज आपोआप या मंदिराच्या दिशेने ओढले जायचे. यामुळे, प्रत्येक पाण्याचे जहाज मोठ्या प्रमाणात नुकसान सहन करावे लागले आणि बर्‍याचदा मार्गावरुन भटकून जायचे. पौराणिक कथांनुसार असे म्हटले जाते की सर्व समुद्री जहाज आपले जहाज घेऊन मंदिराच्या वाटेवरून जात असत, त्यांचे चुंबकीय दिशा निर्देशक यंत्र दिशा योग्यप्रकारे सांगू शकत नव्‍हते. म्हणूनच असे म्हटले जाते की काही मुस्लिम नाविकांनी हा दगड मंदिरावरुन काढला आणि आपल्‍या सोबत घेऊन गेले. (Top Stories)

परंतु इतर पौराणिक कथेनुसार असे म्हटले जाते की हा दगड मंदिराच्या शिखरावर ठेवण्यात आला होता, कारण त्याने चार भिंती व्यवस्थितपणे केंद्रित केल्या आणि त्यांचे संतुलन टिकवून ठेवण्यास मदत केली. चुंबकीय दगड काढून टाकल्यामुळे असे म्हणतात की, मंदिराचा समतोल बिघडला आणि ते हळूहळू ढासळत गेले. इतिहासावर विश्वास ठेवला तर चुंबकीय दगडाचे अस्तित्व कधीच नव्हते आणि अशा घटनांचा उल्लेखही इतिहासात आढळत नाही. (Latest Marathi Headline)

कोणार्क मंदिराच्या पडझडीशी संबंधित एक अतिशय महत्वाचा सिद्धांत कलापहाडशी संबंधित आहे. ओरिसाच्या इतिहासाप्रमाणे १५०८ मध्ये कालपहाडने येथे आक्रमण केले आणि कोनार्क मंदिरासह ओरिसाच्या अनेक हिंदू मंदिरांचा नाश केला. पुरी येथील जगन्नाथ मंदिराचे मदन पांजी सांगतात की, कालपहाडने ओरिसावर कसा हल्ला केला. त्यांनी कोणार्क मंदिरासह बहुतेक हिंदू मंदिरातील मुर्तीही तोडल्‍या. कोनार्क मंदिराच्या २०-२५ फूट जाड भिंती तोडणे अशक्य असले तरी, त्याने दाधीनौती (कमानी दगड) ला कसेबसे हलवले, ज्यामुळे मंदिर कोसळले. दाधीनौती हटवल्यामुळे मंदिर हळू हळू पडू लागले आणि छतावरून मोठे दगड पडल्याने मूकशाळाची छप्परही पाडण्यात आले. त्यांनी येथील बहुतेक शिल्पे तसेच कोनार्कमधील बरीच मंदिरेही पाडली. (Top Marathi News)

=========

Vasant Panchami : देवी सरस्वतीला समर्पित असलेली वसंत पंचमी कधी आहे?

Rathsaptami : सूर्य देवांच्या उपासनेचा दिवस असलेली रथसप्तमी कधी आहे?

=========

कोणार्क सूर्य मंदिराची कथा
पौराणिक कथांनुसार भगवान श्रीकृष्ण यांचा मुलगा सांबा यांना कुष्ठरोगाचा शाप मिळाला. मग ऋषी कटक यांनी कुष्ठरोगाच्या प्रतिबंधासाठी भगवान कृष्णपुत्र सांबाला मित्रवन मधील चंद्रभागा नदीच्या काठावर भगवान सूर्यची उपासना करण्यास सांगितले होते, त्यानंतर सांबा यांनी चंद्रभागा नदीच्या काठावर सुमारे १२ वर्षे सतत सूर्य देवाची उपासना केली होती. भगवान सूर्य सांबाच्या कठोर तपस्चर्या मुळे प्रसन्न झाले आणि त्‍यांना कुष्ठरोगापासून मुक्ती दिली. असे म्हणतात की, सांबाने चंद्रभागा नदीच्या गर्भाशयात कोनार्कचे सूर्य मंदिर बांधले. हे मंदिर पूर्णपणे भगवान सूर्यदेवाला समर्पित केले गेले आहे. (Social News)

Latest Marathi News | News in Marathi | Live news Updates in Marathi on Trending Topics