Navratri 2025 : ओडिसातील भुवनेश्वरजवळील हिरापूर येथे वसलेले चौसष्ट योगिनी मंदिर हे भारतातील अत्यंत प्राचीन व अद्वितीय मंदिरांपैकी एक आहे. इ.स. ९व्या शतकात सोमवंशी राजवंशातील शासकांनी हे मंदिर बांधले असे मानले जाते. या मंदिरात योगिनी साधनेचा प्रभाव स्पष्टपणे दिसून येतो. योगिनी साधना ही तांत्रिक परंपरेचा एक महत्त्वाचा भाग असून, स्त्रीशक्तीच्या विविध रूपांची उपासना करण्यावर ती आधारित आहे.
रचना आणि वैशिष्ट्ये
हे मंदिर लहान आकाराचे असून त्याचा व्यास साधारण २५ फूट आहे. मंदिर गोलाकार स्वरूपात बांधलेले आहे आणि त्याच्या भिंतीवर ६४ योगिनींच्या मूर्ती कोरलेल्या आहेत. प्रत्येक मूर्ती ही अनोख्या भाव-भंगिमेत व विशिष्ट शस्त्रे किंवा प्रतीकांसह साकारलेली आहे. मंदिर उघडे असून त्याला छप्पर नाही. या उघड्या आकाशाखालील रचनेमुळे उपासकांना आकाश ही परमशक्ती आणि विश्वातील अनंत शक्तीचे प्रतीक मानून साधना करण्याची संधी मिळते.
प्रथा आणि धार्मिक महत्त्व
या मंदिरात शक्ती उपासना आणि तांत्रिक साधना केली जात असे. योगिनी या देवी पार्वतीच्या विविध रूपांपैकी मानल्या जातात. साधक येथे येऊन योगिनींच्या पूजेद्वारे सिद्धी, आरोग्य, संपत्ती आणि संरक्षण मिळवण्याची प्रार्थना करत. तांत्रिक विधी विशेषतः पौर्णिमा किंवा अमावास्येला पार पाडले जात, कारण या काळात शक्ती साधना अधिक प्रभावी मानली जाते. पूर्वी या मंदिरात तांत्रिक साधनेचे गुप्त विधी केले जात, जे सामान्य लोकांसाठी खुले नव्हते.
कलात्मक व ऐतिहासिक वैशिष्ट्ये
चौसष्ट योगिनी मंदिर हे भारतातील फार कमी उरलेल्या अशा मंदिरांपैकी एक आहे, जिथे योगिनी साधनेचे प्राचीन अवशेष पाहायला मिळतात. प्रत्येक योगिनीची मूर्ती वेगळी असून ती मानव, प्राणी किंवा अर्ध-दैवी रूपांत दिसते. यामुळे त्या काळातील शिल्पकलेची उत्कृष्टता प्रकट होते. शिवाय, मंदिर उघडे असल्यामुळे सूर्यप्रकाश आणि चंद्रप्रकाशाचा खेळ मंदिरातील वातावरणाला रहस्यमय बनवतो.
=======
हे देखील वाचा :
Navratara : जाणून घ्या नवरात्रातील नऊ दिवसांचे नऊ रंग
Sarvapitru Amavasya : सर्वपित्री अमावस्याचे महत्व आणि माहिती
Vishwakarma Puja : भाद्रपदामध्ये साजऱ्या होणाऱ्या भगवान विश्वकर्मा जयंतीचे महत्व
=======
सध्याची स्थिती आणि महत्त्व
आज हे मंदिर भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे. येथे दरवर्षी शक्ती उपासक, इतिहास अभ्यासक आणि पर्यटक मोठ्या प्रमाणात भेट देतात. तांत्रिक साधना जरी आता उघडपणे केली जात नसली तरी, योगिनी उपासना आणि तिचे सांस्कृतिक महत्त्व अजूनही कायम आहे. हे मंदिर भारतीय संस्कृतीतील स्त्रीशक्तीची अनोखी उपासना आणि तांत्रिक परंपरेची साक्ष देणारे एक दुर्मीळ ठिकाण आहे. (Navratri 2025)
हिरापूरचे चौसष्ट योगिनी मंदिर हे केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातून नव्हे तर ऐतिहासिक आणि कलात्मक दृष्टिकोनातूनही अत्यंत महत्त्वाचे आहे. स्त्रीशक्तीच्या विविध रूपांची उपासना, तांत्रिक परंपरा आणि अद्वितीय वास्तुकला यामुळे या मंदिराला विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे. भारतातील शक्ती साधनेच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना हे मंदिर एक अमूल्य वारसा ठरते.
Latest Marathi News | News in Marathi | Live news Updates in Marathi on Trending Topics
